LÊ ANH TUẤN(*)
(*) Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Tóm tắt: Nêu gương là trách nhiệm, nghĩa vụ của cán bộ, đảng viên trong mọi giai đoạn cách mạng và là nội dung quan trọng trong phương thức lãnh đạo của Đảng. Kế thừa và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương trong thực hiện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên là nhiệm vụ cấp thiết đối với sự nghiệp xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay, góp phần củng cố niềm tin và uy tín của Đảng đối với nhân dân, để toàn Đảng, toàn dân đồng lòng, chung sức bảo vệ và phát triển nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc.
Từ khóa: cán bộ, đảng viên; nêu gương; tư tưởng Hồ Chí Minh
1. Đặt vấn đề
Đất nước ta đang đứng trước thời cơ và thuận lợi lớn để bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên phát triển do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đoàn kết, chung sức, đồng lòng, quyết tâm đổi mới, sáng tạo để thực hiện mục tiêu, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, phấn đấu xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Để thực hiện thành công các mục tiêu đó, phải tăng cường xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ, đảng viên về mọi mặt, trong đó, đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên là nhân tố quan trọng hàng đầu. Nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương để cán bộ, đảng viên thực hiện tốt trách nhiệm nêu gương là việc làm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là giải pháp hữu hiệu trong giai đoạn hiện nay.
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng việc nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên và chính Người là tấm gương vĩ đại, “nêu gương suốt đời”, cả cuộc đời vì độc lập, tự do của Tổ quốc, hạnh phúc của nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “các dân tộc phương Đông đều giàu tình cảm, và đối với họ một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”(1). Người chỉ rõ phải nêu gương xuất phát từ đặc điểm văn hóa, truyền thống dân tộc. Đạo đức phương Đông luôn coi trọng tình cảm, lấy cái hay, cái tốt đẹp của người khác làm tấm gương để soi rọi mình và mọi người xung quanh. Từ đó, Hồ Chí Minh khẳng định, nêu gương có vị trí, vai trò rất quan trọng, tạo ra những giá trị tốt đẹp cho xã hội, nhằm thuyết phục, lan tỏa, dẫn dắt mọi người hưởng ứng và làm theo.
Hồ Chí Minh yêu cầu, cán bộ, đảng viên phải nêu gương, “đối với nhân dân phải kính trọng lễ phép”, “ăn ở sao cho được lòng dân”, “không làm điều gì trái ý dân”. Bởi vì, “quần chúng chỉ quý mến những người có tư cách, đạo đức. Muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước cho người ta bắt chước”(2).
Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ, nêu gương phải toàn diện, làm gương phải thường xuyên từ việc nhỏ đến việc lớn, phải thực hành cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư, nói đi đôi với làm. Người căn dặn, đối với mình không được tự mãn, kiêu ngạo, phải khiêm tốn, cầu tiến, ham học hỏi và tự rèn luyện. Đối với đồng chí phải thân ái, chân thành, đoàn kết, thực hiện tốt tự phê bình và phê bình, không bao che khuyết điểm, không đố kỵ, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân. Đối với công việc phải đặt lợi ích của tập thể, đất nước lên trên hết, trước hết. Đối với nhân dân phải lấy dân làm gốc, tôn trọng, tận tâm, tận tình, liêm chính để củng cố niềm tin của nhân dân. Đối với đoàn thể phải tuyệt đối trung thành, thực hiện nghiêm kỷ luật, pháp luật, phục tùng tổ chức, luôn đặt lợi ích của nhân dân, của Đảng, của Tổ quốc lên trên hết, trước hết.
Để giáo dục cán bộ, đảng viên, Hồ Chí Minh dùng phương pháp nêu gương. Người căn dặn: “Lấy gương người tốt, việc tốt có thật trong nhân dân và cán bộ, đảng viên ta mà giáo dục lẫn nhau”(3); “Lấy gương người tốt, việc tốt để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới”(4). Người luôn lấy những tấm gương sáng trong chiến đấu, lao động, sản xuất của các tập thể, cá nhân để giáo dục cán bộ, đảng viên. Đồng thời, chính Người là hiện thân của tấm gương toàn diện, ngời sáng trong thực hiện nêu gương để cán bộ, đảng viên và nhân dân noi theo. Người thường xuyên nhắc nhở và yêu cầu cán bộ, đảng viên “Tự mình phải chính trước, mới giúp được người khác chính. Mình không chính, mà muốn người khác chính là vô lý”(5). Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh cũng thẳng thắn chỉ rõ những hành động, việc làm tiêu cực, gây hại cho Đảng, cho nhân dân để giáo dục, phê bình các tập thể, cá nhân.
Người căn dặn, cán bộ, đảng viên dù ở bất kỳ cương vị nào đều phải cống hiến hết mình, sẵn sàng hy sinh vì Đảng, vì Tổ quốc, vì nhân dân, gương mẫu, làm mực thước cho quần chúng noi theo: “Người đảng viên – dù công tác to hay nhỏ, địa vị cao hay thấp – ở đâu cũng phải làm gương mẫu cho quần chúng”(6). Cán bộ có chức vụ càng cao, càng phải gương mẫu, nêu gương để cấp dưới và nhân dân noi theo: “Nhất là những người cán bộ và lãnh tụ, càng phải làm cho xứng đáng lòng tin cậy của Đảng, của dân tộc. Càng phải làm gương cho tất cả đảng viên, tất cả quần chúng noi theo”(7).
Như vậy, những tư tưởng căn cốt, toàn diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nêu gương và chính sự cống hiến, hy sinh của Người là tấm gương sáng ngời, là bài học vô giá cho Đảng và nhân dân ta học tập và làm theo. Những tư tưởng cốt lõi này là cơ sở để vận dụng vào công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và giáo dục, rèn luyện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn cách mạng mới.
3. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương trong thực hiện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên hiện nay
Quán triệt và thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương, Đảng đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết, quy định về việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Gần đây nhất, Bộ Chính trị khóa XIII đã ban hành Quy định số 144-QĐ/TW ngày 09/5/2024 “về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới”,… Việc thực hiện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên trong thời gian qua đã có nhiều chuyển biến tích cực từ nhận thức đến hành động. Nhiều tấm gương sáng trong lao động, sản xuất, phòng, chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn,… đã được Đảng, Nhà nước và nhân dân ghi nhận và tôn vinh. Kết quả thực hiện nêu gương của cán bộ, đảng viên đã góp phần quan trọng vào việc củng cố lòng tin của nhân dân với Đảng và hệ thống chính trị, từng bước đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Tuy nhiên, nêu gương của cán bộ, đảng viên còn hạn chế về nhận thức và hành động. Một số cán bộ, đảng viên chưa thể hiện tính tiên phong, gương mẫu, nêu gương còn theo “phong trào”, “hô hào” chung chung, chưa thể hiện bằng hành động, việc làm cụ thể; một số tổ chức đảng, nhất là ở cấp cơ sở và không ít cán bộ, đảng viên năng lực, phẩm chất chưa ngang tầm nhiệm vụ; một bộ phận cán bộ, đảng viên, trong đó có cả cán bộ cấp chiến lược thiếu gương mẫu trong học tập, tu dưỡng, rèn luyện, suy thoái về đạo đức, lối sống, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, thậm chí vi phạm nghiêm trọng kỷ luật của Đảng, pháp luật của Nhà nước, gây bức xúc và dư luận xấu trong xã hội. Trong nhiệm kỳ Đại hội lần thứ XIII của Đảng: “Bộ Chính trị, Ban Bí thư và cấp ủy các cấp đã kiểm tra 232.401 tổ chức đảng và 1.284.298 đảng viên, có 289.101 đồng chí là cấp ủy viên các cấp. Qua kiểm tra, đã kết luận: 545 tổ chức đảng, 4.213 đảng viên có vi phạm, khuyết điểm; phải thi hành kỷ luật 231 tổ chức đảng, 2.885 đảng viên; đã thi hành kỷ luật 155 tổ chức đảng và 2.615 đảng viên”(8). Đây là những vấn đề rất đáng lo ngại, cần có các giải pháp để khắc phục triệt để. Vì vậy, trong thời gian tới, để cán bộ, đảng viên thực hiện tốt trách nhiệm nêu gương, cần tập trung vào các giải pháp sau:
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên về nêu gương theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Đây là nhiệm vụ, giải pháp quan trọng hàng đầu trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Đại hội lần thứ XIII của Đảng nhấn mạnh: “nêu gương phải thực sự trở thành một nội dung quan trọng trong phương thức lãnh đạo của Đảng”(9). Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng cũng chỉ rõ, phải đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong sạch, vững mạnh toàn diện; nâng cao hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, cầm quyền của Đảng. Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, Đảng xác định: “Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn, tự đổi mới để Đảng ta thực sự là đạo đức, là văn minh được triển khai đồng bộ trên tất cả các mặt: chính trị; tư tưởng; đạo đức; tổ chức bộ máy; tổ chức cơ sở đảng và đảng viên; cán bộ; kiểm tra, giám sát, kỷ luật đảng; dân vận; đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãnh phí, tiêu cực; đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền”(10), trong đó tập trung vào: “Nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ trí tuệ, vai trò nêu gương, tính chiến đấu của cấp ủy, tổ chức đảng các cấp và của mỗi cán bộ, đảng viên, trước hết là cán bộ lãnh đạo, quản lý chủ chốt các cấp, cán bộ cấp chiến lược”(11). Như vậy, nêu gương tiếp tục được Đảng coi trọng và nâng lên một tầm cao mới. Việc nêu gương không phải là khẩu hiệu, mà là đòi hỏi bắt buộc, mang tính tự giác cao, có phương pháp, cách thức và mục đích rõ ràng. Do đó, cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục để cán bộ, đảng viên nhận thức rõ và thực hiện nghiêm các nghị quyết, chỉ thị, quy định của Đảng về nêu gương và trách nhiệm nêu gương. Đặc biệt, cần tập trung quán triệt, tuyên truyền, giáo dục những nội dung cơ bản của Quy định số 144-QĐ/TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16/01/2025 của Bộ Chính trị “về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”.
Các cấp ủy, tổ chức đảng cần quán triệt, cụ thể hóa các quy định nêu gương phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị và chức trách, nhiệm vụ của mỗi cán bộ, đảng viên. Cán bộ, đảng viên phải căn cứ vào các quy định nêu gương để phấn đấu, tu dưỡng, rèn luyện về mọi mặt, “tự soi”, “tự sửa” trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao. Các cấp ủy phải phân công, phân cấp kiểm tra, giám sát việc thực hiện nêu gương của cán bộ, đảng viên; đánh giá thực chất, khách quan việc phấn đấu của từng tập thể, cá nhân. Biểu dương, khen thưởng, tôn vinh những tập thể, cá nhân tiêu biểu, những mô hình hay, cách làm sáng tạo, hiệu quả. Đồng thời, phê bình, kiểm điểm, rút kinh nghiệm những tồn tại, hạn chế, bất cập trong thực hiện trách nhiệm nêu gương. Kiên quyết ngăn chặn, xử lý nghiêm những cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, có biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, với tinh thần “không có vùng cấm”, “không có ngoại lệ”.
Hai là, xác định rõ vai trò và trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ cấp cao, người đứng đầu các cơ quan, đơn vị
Đây là nhiệm vụ, giải pháp quan trọng, là tiền đề bảo đảm việc nêu gương của cán bộ, đảng viên đạt hiệu quả. Cán bộ là gốc của mọi công việc, công tác cán bộ là “then chốt của then chốt”, Đại hội lần thứ XIII của Đảng xác định rõ: “Nâng cao bản lĩnh chính trị, trí tuệ, sự gương mẫu, tinh thần vì nhân dân phục vụ của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo chủ chốt và người đứng đầu các cấp”(12). Trong Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV, Đảng tiếp tục khẳng định: “thực hiện nghiêm chuẩn mực đạo đức cách mạng, đạo đức công vụ, đề cao trách nhiệm nêu gương, ý thức tự giác tu dưỡng, rèn luyện đạo đức của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý và người đứng đầu các cấp. Cán bộ, đảng viên giữ chức vụ càng cao càng phải gương mẫu, nêu gương”(13).
Văn kiện Đại hội lần thứ XIII và Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu trên ba mối quan hệ: với mình, với việc và với người. Đối với mình phải nghiêm khắc trong thực hiện nêu gương, đối với việc phải gương mẫu đi đầu, đối với người phải kiên quyết chống các hiện tượng tiêu cực, như chủ nghĩa cá nhân, nói không đi đôi với làm, quan liêu, tham nhũng, lãng phí, cửa quyền, lạm quyền, trục lợi. Người đứng đầu phải thực sự chuẩn mực, là tấm gương sáng ngời về phẩm chất, đạo đức, lối sống, thực sự cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, tận tụy, tận tâm trong công việc, có uy tín lớn, có chuyên môn cao, nói đi đôi với làm,… để truyền cảm hứng, lôi cuốn, thúc đẩy cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân noi theo.
Mỗi cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp cần tích cực học tập, làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương. Gắn thực hiện nêu gương với thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao, kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, đề cao tinh thần “nói đi đôi với làm”, “học tập suốt đời”, “rèn luyện suốt đời”, “nêu gương suốt đời”. Đấu tranh, ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, tham nhũng, tiêu cực. Khuyến khích, cổ vũ cán bộ, đảng viên suy nghĩ, hành động vì lợi ích chung, vì hạnh phúc của nhân dân, làm cho Đảng thật sự trong sạch, vững mạnh.
Ba là, xây dựng môi trường nêu gương cho cán bộ, đảng viên kết hợp đẩy mạnh tinh gọn bộ máy hành chính, đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gắn với chính sách khuyến khích và cơ chế bảo vệ cán bộ, đảng viên có phẩm chất, năng lực tốt, tiên phong, gương mẫu
Đây là điểm mới thể hiện quyết tâm chính trị rất cao của Đảng, là giải pháp mang tính đột phá trong xây dựng môi trường làm việc ở các cơ quan, đơn vị trong toàn hệ thống chính trị một cách dân chủ, khoa học, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả gắn với phát huy vai trò, trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên. Trách nhiệm nêu gương được xây dựng thông qua môi trường giáo dục, rèn luyện; môi trường làm việc dân chủ, khoa học, minh bạch, cùng các biện pháp, chế tài của Đảng và pháp luật. Để phát huy phẩm chất, trí tuệ, năng lực và tính tiền phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên, Đại hội lần thứ XIII của Đảng đã bổ sung vào văn kiện chủ trương: có chính sách khuyến khích và cơ chế phù hợp bảo vệ những cán bộ có ý chí chiến đấu cao, gương mẫu thực hiện nguyên tắc của Đảng và pháp luật của Nhà nước, dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám đổi mới sáng tạo, dám đương đầu với khó khăn thử thách và quyết liệt trong hành động vì lợi ích chung.
Thời gian qua, cả hệ thống chính trị đã đẩy mạnh thực hiện việc sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đồng thời triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị “về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”. Cùng với đó, các cấp cần tiếp tục triển khai thực hiện hiệu quả Nghị định số 73/2023/NĐ-CP ngày 29/9/2023 của Chính phủ “Quy định về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung” và tuyên truyền, giáo dục, xây dựng Đảng về cán bộ theo tinh thần của Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng: “Thực hiện tốt chủ trương khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung”(14). Đây là cơ sở để xây dựng môi trường nêu gương cho cán bộ, đảng viên trong kỷ nguyên phát triển mới.
Bốn là, coi trọng công tác kiểm tra, sơ kết, tổng kết, sơ kết gắn với phát huy vai trò giám sát của các tổ chức chính trị – xã hội và nhân dân đối với thực hiện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên
Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các nghị quyết, chỉ thị, quy định về trách nhiệm nêu gương. Cần kiểm tra, giám sát, siết chặt kỷ luật, kỷ cương để cán bộ, đảng viên ở bất kỳ cương vị nào cũng “không thể, không muốn, không dám tham nhũng”. Tổ chức chặt chẽ việc sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm, tổ chức tôn vinh, biểu dương, khen thưởng kịp thời các tập thể và cá nhân điển hình tiên tiến trong thực hiện nêu gương. Từ đó, tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được, nhân rộng, lan tỏa những tập thể, cá nhân tiêu biểu trong thực hiện nêu gương và kịp thời chấn chỉnh, khắc phục những hạn chế, khuyết điểm.
4. Kết luận
Tư tưởng Hồ Chí Minh về nêu gương vẫn còn nguyên giá trị, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay. Việc nêu gương của cán bộ, đảng viên để đạt được thực chất, có chiều sâu, cần thực hiện các giải pháp một cách đồng bộ, toàn diện. Tập thể, tổ chức, cơ quan, đơn vị đóng vai trò quan trọng, còn cán bộ, đảng viên mang tính quyết định việc thực hiện nêu gương. Giải quyết tốt hai vấn đề này sẽ bảo đảm việc nêu gương của cán bộ, đảng viên trở thành việc làm thường xuyên, nền nếp, lâu dài, trực tiếp xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có uy tín, chất lượng, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới xây dựng Đảng ta thực sự là “đạo đức”, là “văn minh”, góp phần to lớn vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển đất nước./.
———————————————————–
(1) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.1, tr.284
(2) và (5) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.6, tr.16 và 130
(3) và (4) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.15, tr.669 và 672
(6) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.7, tr.55
(7) Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.5, tr.293
(8) Tổng Bí thư Tô Lâm: Không để có “khoảng trống” “vùng tối” mà công tác kiểm tra, giám sát của Đảng không vươn tới được, https://www.hcmcpv.org.vn, ngày 24/11/2025
(9) và (12) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t.II, tr.238 và 242
(10), (11), (13) và (14) Đảng Cộng sản Việt Nam, Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng (Tài liệu sử dụng tại Đại hội Đảng bộ cấp xã, cấp tỉnh và tương đương), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2025, tr.55-56, 56, 57 và 58
(Tạp chí Khoa học chính trị Số 09/2025)
