PGS, TS. LƯU NGỌC TỐ TÂM
Học viện Chính trị khu vực II
Tóm tắt: Trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng đối với quản trị đô thị. Thực tiễn vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, chuyển đổi số và nâng cao năng lực quản trị thời gian qua tại Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo nhiều chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với mô hình chính quyền đô thị đặc biệt đang được nghiên cứu, hoàn thiện về thể chế. Bài viết phân tích các yêu cầu, thách thức và đề xuất giải pháp bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước đối với mô hình chính quyền đô thị đặc biệt từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh.
Từ khóa: chính quyền đô thị đặc biệt; công khai, minh bạch; trách nhiệm giải trình; Thành phố Hồ Chí Minh
ENSURING OPENNESS, TRANSPARENCY, AND ACCOUNTABILITY IN STATE MANAGEMENT BY A SPECIAL URBAN GOVERNMENT: THE CASE OF HO CHI MINH CITY
Abstract: In the current context of building and improving Viet Nam’s socialist rule-of-law state, ensuring openness, transparency, and accountability in state management is becoming an increasingly important requirement for urban governance. The recent operation of two-tier local government, digital transformation, and the enhancement of governance capacity in Ho Chi Minh City have brought about a number of positive changes, contributing to greater effectiveness and efficiency in state management while also creating new requirements for the special urban government model that is currently being studied and institutionally refined. This article analyzes these requirements and challenges and proposes solutions to ensure openness, transparency, and accountability in state management for the special urban government model, drawing on the experience of Ho Chi Minh City
Keywords: special urban government; openness and transparency; accountability; Ho Chi Minh City
1. Đặt vấn đề
Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế của cả nước, đi đầu trong thí điểm nhiều mô hình quản trị mới. Trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, việc bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng đối với mô hình chính quyền đô thị. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị “về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật theo hướng công khai, minh bạch, tăng cường kiểm soát quyền lực, nâng cao trách nhiệm giải trình và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ (Bộ Chính trị, 2025). Thực tiễn vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thời gian qua tại Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo nhiều chuyển biến tích cực, nâng cao hiệu lực, hiệu quả trong quản lý nhà nước. Mặc dù vậy, quá trình này vẫn còn nhiều hạn chế bất cập, đặt ra việc cần hoàn thiện bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt, từ thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh.
2. Tổng quan và phương pháp nghiên cứu
Vấn đề công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước đã được đề cập ở nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, chủ yếu theo ba hướng tiếp cận: (1) Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình được xem là nguyên tắc cấu thành của quản trị nhà nước tốt (good governance) và của nhà nước pháp quyền; (2) Mối quan hệ giữa mức độ phân quyền, phân cấp cho chính quyền địa phương với yêu cầu kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình tương ứng; (3) Những yêu cầu đặc thù về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình đặt ra đối với các mô hình chính quyền đô thị có tính tự chủ cao. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có phần lớn tiếp cận vấn đề này ở phạm vi chính quyền địa phương nói chung, chưa đi sâu phân tích những yêu cầu, thách thức và giải pháp đặc thù đặt ra đối với mô hình chính quyền đô thị đặc biệt đang được thiết kế cho Thành phố Hồ Chí Minh trong Luật Phát triển đô thị năm 2026. Đây chính là khoảng trống nghiên cứu mà bài viết hướng tới giải quyết.
Để làm rõ những yêu cầu, thách thức và đề xuất giải pháp bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh, bài viết sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau: phương pháp phân tích quy phạm pháp luật nhằm làm rõ nội dung các chủ trương, chính sách và quy định pháp luật hiện hành cũng như dự thảo có liên quan; phương pháp tổng hợp và hệ thống hóa tài liệu thứ cấp, bao gồm văn kiện của Đảng, văn bản quy phạm pháp luật, chương trình hành động và các công trình nghiên cứu có liên quan; phương pháp phân tích, đánh giá nhằm chỉ ra những hạn chế, bất cập cũng như đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật phù hợp với đặc thù của mô hình chính quyền đô thị đặc biệt.
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh
Đô thị đặc biệt là đô thị trung tâm tổng hợp quốc gia, quốc tế, có vai trò, vị trí và điều kiện phát triển kinh tế – xã hội đặc biệt, do đó sẽ được áp dụng cơ chế, chính sách đột phá; có mức độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm cao trong quản lý và phát triển; được ưu tiên nguồn lực, phân quyền triệt để nhằm phát huy vai trò của đô thị đặc biệt (Quốc hội, 2026). Trong khoảng hơn một thập niên qua, việc xây dựng các cơ chế phát triển mang tính đặc thù đối với những đô thị có vị trí, vai trò chiến lược tại Việt Nam chủ yếu được triển khai thông qua các nghị quyết của Quốc hội hoặc các cơ chế thí điểm được thiết kế theo từng lĩnh vực quản lý cụ thể. Cách tiếp cận này tạo điều kiện cho việc thử nghiệm chính sách với mức độ linh hoạt cao, đồng thời cho phép cơ quan nhà nước kịp thời điều chỉnh các hoạt động phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu phát sinh từ thực tiễn phát triển đô thị. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm nhất định, mô hình này cũng bộc lộ không ít hạn chế. Sự phân tán của các cơ chế đặc thù, tính hữu hạn về thời gian áp dụng cũng như sự phụ thuộc đáng kể vào các văn bản hướng dẫn thi hành đã làm hạn chế khả năng thể chế hóa các chính sách đổi mới thành những quy phạm có giá trị bền vững. Hệ quả là chưa hình thành được khung pháp lý về đô thị đặc biệt thống nhất, ổn định và có tính dài hạn, đủ sức đáp ứng yêu cầu phát triển của các đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đẩy mạnh phân quyền, phân cấp và hội nhập quốc tế.
Cùng với việc ban hành Luật Thủ đô năm 2026, Luật Phát triển đô thị năm 2026 được xây dựng, ban hành phản ánh sự chuyển biến quan trọng trong tư duy lập pháp về quản trị đô thị ở Việt Nam. Theo đó, phương thức trao quyền thông qua các cơ chế đặc thù đơn lẻ, mang tính thử nghiệm theo từng chính sách đang từng bước được thay thế bằng việc thiết lập các khuôn khổ pháp lý chuyên biệt, có tính hệ thống và ổn định hơn dành cho đô thị có vị trí, vai trò và điều kiện phát triển đặc thù. Xu hướng này không chỉ thể hiện sự thay đổi về kỹ thuật lập pháp, mà còn cho thấy sự dịch chuyển trong nhận thức về bản chất của đô thị đặc biệt với tư cách là một thực thể quản trị có tính chất khác biệt so với các đơn vị hành chính thông thường. Về lý luận, sự chuyển dịch này góp phần khẳng định yêu cầu xây dựng các mô hình thể chế phù hợp với tính đa dạng và đặc thù của không gian đô thị hiện đại. Về thực tiễn, yêu cầu này xuất phát từ thực tế rằng, các đô thị đặc biệt không đơn thuần là những đơn vị hành chính có quy mô dân số hoặc diện tích lớn, mà còn là những không gian kinh tế xã hội phức hợp, nơi hội tụ và tương tác mật thiết giữa các yếu tố dân cư, kết cấu hạ tầng, thị trường lao động, hoạt động đổi mới sáng tạo, các dòng vốn đầu tư, dữ liệu số và mạng lưới liên kết vùng. Chính đặc điểm này đòi hỏi phải có những thiết chế pháp lý và cơ chế quản trị tương xứng nhằm bảo đảm khả năng điều phối hiệu quả các nguồn lực phát triển, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và tính bền vững của các đô thị giữ vai trò đầu tàu trong nền kinh tế quốc gia.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, yêu cầu xây dựng một khuôn khổ thể chế riêng càng trở nên cấp thiết sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và mở rộng không gian phát triển. Ngày 19/5/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TW “về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới”, trong đó, khẳng định xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, của cả hệ thống chính trị, nhất là Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Thành phố với phương châm: “Thành phố Hồ Chí Minh vì cả nước, cả nước vì Thành phố Hồ Chí Minh” (Bộ Chính trị, 2026). Trên cơ sở quan điểm này, cần tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách đồng bộ, đột phá, vượt trội, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền triệt để, tạo điều kiện thúc đẩy đô thị đặc biệt Thành phố Hồ Chí Minh trở thành biểu tượng phát triển năng động của Việt Nam trong thế kỷ XXI; đồng thời, xây dựng mô hình phát triển mới phù hợp với mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế – tài chính mạnh, văn hóa giàu bản sắc và nhân văn, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo phát triển của khu vực Đông Nam Á và châu Á, có năng lực cạnh tranh toàn cầu. Trên cơ sở Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị, ngày 01/6/2026, Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Chương trình hành động số 21-CTrHD/TU về thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TW, trong đó khẳng định yêu cầu xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp lý đáp ứng yêu cầu hoạt động của chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, yêu cầu xây dựng chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh không đơn thuần là sự điều chỉnh về tổ chức bộ máy hành chính, mà còn là quá trình kiến tạo một thiết chế quản trị mới, có đủ thẩm quyền, tính tự chủ và năng lực điều hành để quản lý hiệu quả một không gian phát triển kinh tế – xã hội có quy mô lớn, mức độ liên kết cao và tính phức hợp ngày càng gia tăng. Với vị trí về kinh tế, văn hóa, xã hội như hiện nay, chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh cần được nghiên cứu, thiết kế theo hướng phát huy tính chủ động trong quản trị phát triển, cho phép chính quyền Thành phố quyết định và tổ chức thực hiện các chính sách thuộc phạm vi được pháp luật quy định, đồng thời nâng cao khả năng chủ động hoạch định chính sách, điều phối nguồn lực, quản lý các hệ thống hạ tầng chiến lược, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xử lý các vấn đề liên ngành, liên vùng phát sinh trong quá trình phát triển đô thị đặc biệt. Điều này chỉ có thể được hiện thực hóa thông qua một khuôn khổ pháp lý riêng, ổn định và có tính hệ thống, đủ khả năng đáp ứng những yêu cầu quản trị đặc thù của một đô thị giữ vai trò trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế của cả nước.
Để có thể xây dựng chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh phù hợp với các quan điểm của Đảng và Nhà nước, đáp ứng mục tiêu phát triển trong kỷ nguyên mới đã được xác định trong Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ đặt ra yêu cầu mở rộng thẩm quyền tự chủ, tăng cường phân quyền, phân cấp và nâng cao tính linh hoạt trong quản trị đô thị, mà còn đòi hỏi phải thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực tương ứng nhằm bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và hiệu quả trong hoạt động quản lý nhà nước. Trong bối cảnh đó, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình cần được xác định là những nguyên tắc nền tảng trong tổ chức và vận hành của chính quyền đô thị đặc biệt.
Khác với các đơn vị hành chính thông thường, chính quyền đô thị đặc biệt được trao thẩm quyền quản lý đối với khối lượng lớn nguồn lực công bao gồm ngân sách nhà nước, đất đai, tài sản công, kết cấu hạ tầng chiến lược, dữ liệu đô thị và các chương trình phát triển kinh tế, xã hội có quy mô lớn. Đồng thời, đây cũng là chủ thể trực tiếp ban hành và tổ chức thực hiện nhiều quyết định quan trọng trong hoạt động quản lý nhà nước tại đô thị đặc biệt, có tác động sâu rộng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp và các chủ thể đầu tư nói riêng và tiến trình phát triển của đất nước nói chung. Chính vì vậy, việc mở rộng quyền tự chủ của chính quyền đô thị đặc biệt trong hoạt động quản lý nhà nước phải được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình; qua đó ngăn ngừa nguy cơ lạm quyền, tùy tiện trong thực thi công vụ, bảo đảm sự giám sát hiệu quả của Nhà nước và xã hội đối với hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt.
Từ góc độ pháp lý, yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch cần được thể chế hóa thành các nghĩa vụ bắt buộc đối với chính quyền đô thị đặc biệt trong quá trình hoạch định chính sách, ban hành quyết định quản lý và tổ chức thực thi pháp luật về chính quyền đô thị đặc biệt. Đồng thời, các cơ quan và người đứng đầu chính quyền đô thị đặc biệt phải có nghĩa vụ giải thích, cung cấp thông tin và chịu trách nhiệm về tính hợp pháp, tính hợp lý cũng như hiệu quả của các quyết định quản lý trước cơ quan dân cử, cơ quan nhà nước có thẩm quyền và xã hội. Việc thiết lập cơ chế giải trình không chỉ nhằm xác định trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sai phạm, mà còn hướng đến nâng cao chất lượng quản trị, củng cố niềm tin của người dân và tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền đô thị đặc biệt. Trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh đang hướng tới xây dựng mô hình chính quyền đô thị đặc biệt với mức độ tự chủ cao hơn so với các địa phương khác, yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước của bộ máy chính quyền càng trở nên cấp thiết. Đây không chỉ là điều kiện để kiểm soát việc thực thi quyền lực công, mà còn là cơ sở để xây dựng nền quản trị đô thị hiện đại, lấy người dân làm trung tâm, thúc đẩy sự tham gia của xã hội và bảo đảm sự phát triển bền vững của đô thị đặc biệt trong dài hạn.
3.2. Những thách thức về bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh
Thứ nhất, làm gia tăng nguy cơ tập trung quyền lực nếu không được kiểm soát phù hợp
Dưới góc độ pháp lý, mô hình chính quyền đô thị đặc biệt được thiết kế nhằm gia tăng tính tự chủ, linh hoạt và khả năng phản ứng chính sách của chính quyền địa phương trước những yêu cầu phát triển nhanh và phức tạp của đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh. Do đó, trong mô hình này, nhiều quyết định liên quan đến quy hoạch, đầu tư công, phát triển hạ tầng, quản lý đất đai, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, huy động nguồn lực xã hội và phát triển không gian đô thị có thể được giao cho chính quyền địa phương với mức độ chủ động cao hơn. Dưới góc độ quản lý nhà nước, việc mở rộng phạm vi tự chủ và quyền quyết định cho chính quyền đô thị đặc biệt là điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả quản trị, rút ngắn quy trình ra quyết định và tăng khả năng huy động, phân bổ nguồn lực phục vụ phát triển đô thị đặc biệt trong kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, sự gia tăng quyền hạn quản lý nhà nước cũng làm gia tăng nguy cơ tập trung quyền lực vào một số cơ quan hoặc chủ thể quản lý nhất định; nhất là trong các lĩnh vực có giá trị kinh tế cao và tác động xã hội sâu rộng, như quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, đầu tư công, phát triển hạ tầng hoặc khai thác không gian phát triển mới. Do đó, nếu thiếu cơ chế bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình hiệu quả, nguy cơ lạm dụng quyền lực, tùy tiện trong quá trình ra quyết định hoặc hình thành các lợi ích cục bộ, làm phức tạp hơn công tác đấu tranh phòng, chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí hoàn toàn có thể xảy ra. Nội dung này cũng đã được đề cập ở một số văn bản pháp luật có liên quan, như Luật Phòng, chống tham nhũng và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Thứ hai, thách thức trong việc bảo đảm cơ chế giám sát hiệu quả đối với hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền
Yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước chỉ có thể được bảo đảm một cách hiệu quả khi được giám sát bởi các thiết chế đủ mạnh và vận hành thống nhất. Do đó, nếu quyền hạn của chính quyền đô thị được gia tăng nhưng thẩm quyền, nguồn lực và phương thức giám sát của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội và cộng đồng dân cư không được củng cố tương ứng thì hiệu quả kiểm soát quyền lực đối với hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt có nguy cơ bị suy giảm.
Mặt khác, Thành phố Hồ Chí Minh là không gian phát triển đa trung tâm với quy mô dân số lớn, mật độ các hoạt động kinh tế cao với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau trong quá trình hoạch định, thực thi chính sách về phát triển đô thị đặc biệt trong kỷ nguyên mới bao gồm cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, nhà đầu tư và cộng đồng dân cư. Điều này làm cho quá trình hoạch định, ban hành và thực thi các chính sách phát triển đô thị ngày càng trở nên phức tạp, đòi hỏi khối lượng lớn thông tin chuyên môn, dữ liệu quản trị và các quyết định mang tính liên ngành, liên cấp. Trong bối cảnh đó, việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân đối với hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt là thách thức không nhỏ bởi những khó khăn về hạn chế quy định pháp luật liên quan tới quyền tiếp cận thông tin cũng như hệ thống khoa học, công nghệ nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân và doanh nghiệp còn nhiều bất cập. Khi các chủ thể này không được tiếp cận hoặc không có khả năng nhận diện đầy đủ các tác động về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của các chính sách, quyết định của chính quyền đô thị đặc biệt trong hoạt động quản lý nhà nước, vai trò giám sát xã hội đối với hoạt động của chính quyền đô thị sẽ bị suy giảm đáng kể. Hệ quả là các cơ chế phản biện, tham vấn cộng đồng và kiểm soát quyền lực từ phía xã hội có thể không phát huy được hiệu quả như mong muốn.
Thứ ba, thách thức bởi sự đa dạng trong hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền đô thị
Khác với mô hình quản lý hành chính truyền thống, hoạt động quản trị đô thị đặc biệt ngày nay không còn được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước theo cơ chế mệnh lệnh hành chính, mà ngày càng dựa trên sự tham gia và phối hợp của nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội. Trong điều kiện đẩy mạnh hợp tác công tư, xã hội hóa dịch vụ công, chuyển đổi số và quản trị đô thị thông minh tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, nhiều quyết định quản lý nhà nước được thực hiện thông qua sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước với doanh nghiệp, tổ chức xã hội và các chủ thể ngoài khu vực công. Xu hướng này góp phần huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội phục vụ phát triển đô thị đặc biệt, đồng thời nâng cao tính linh hoạt và hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước. Tuy nhiên, từ góc độ pháp lý và hoạt động quản lý nhà nước hiện nay, đây cũng là yếu tố làm gia tăng tính phức tạp của cơ chế trách nhiệm giải trình. Khi một quyết định hoặc một chương trình quản lý được triển khai thông qua sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm giải trình cuối cùng đối với kết quả thực hiện sẽ có những khó khăn nhất định; thậm chí xuất hiện nguy cơ đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước với các đối tác ngoài khu vực công khi phát sinh vi phạm, gia tăng các khiếu nại, tranh chấp hoặc các hệ quả xã hội ngoài dự kiến.
3.3. Giải pháp bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt – từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh
Thứ nhất, bảo đảm sự cân bằng giữa việc mở rộng quyền tự chủ cho chính quyền đô thị đặc biệt với việc thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước tương ứng
Việc mở rộng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cho chính quyền đô thị đặc biệt nói chung và chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng không thể chỉ dừng lại ở việc quy định các quyền năng quản lý mới mà cần đồng thời xác lập các nghĩa vụ pháp lý về công khai thông tin, minh bạch hóa quá trình ra quyết định và trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền. Mọi quyết định quản lý nhà nước của chính quyền có ảnh hưởng lớn đến lợi ích công cộng, đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoặc phân bổ các nguồn lực phát triển phải được đặt trong cơ chế giám sát hiệu quả của Hội đồng nhân dân, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư.
Bên cạnh đó, trong điều kiện xây dựng chính quyền số và đô thị thông minh, yêu cầu công khai, minh bạch không thể chỉ giới hạn ở việc công bố thông tin theo phương thức truyền thống, mà phải bảo đảm khả năng tiếp cận dữ liệu quản trị, tính minh bạch của quy trình ra quyết định và khả năng truy xuất trách nhiệm của các chủ thể thực thi công vụ trên môi trường số. Đây là điều kiện quan trọng để phòng ngừa nguy cơ tập trung quyền lực, bảo đảm quyền tự chủ được trao cho chính quyền đô thị đặc biệt trong khuôn khổ của nguyên tắc pháp quyền, nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước và yêu cầu trách nhiệm giải trình trước nhân dân.
Xuất phát từ các định hướng hoàn thiện pháp luật trên, hệ thống văn bản pháp luật về chính quyền đô thị đặc biệt cần được xây dựng theo hướng thiết lập đồng bộ các cơ chế bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình tương ứng với phạm vi thẩm quyền được trao cho chính quyền đô thị. Trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của chính quyền đô thị đặc biệt được xác định trong Luật Phát triển đô thị năm 2026, pháp luật cần có quy định cụ thể hơn về nghĩa vụ công khai thông tin, minh bạch hóa hoạt động quản lý nhà nước và trách nhiệm giải trình của các cơ quan, người có thẩm quyền trong từng lĩnh vực quản lý. Các quy định này cần được thiết kế tương ứng với tính chất và mức độ ảnh hưởng của từng nhóm chủ thể, đặc biệt đối với các lĩnh vực tác động trực tiếp đến việc phân bổ nguồn lực phát triển, quyền và lợi ích của người dân và doanh nghiệp, như quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, đầu tư công, phát triển kết cấu hạ tầng,…
Thứ hai, tăng cường các cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực nhà nước tương ứng với mức độ phân quyền, phân cấp và tự chủ được trao cho chính quyền đô thị đặc biệt
Việc mở rộng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền đô thị đặc biệt đặt ra yêu cầu không chỉ phải gắn với việc xác định rõ phạm vi hoạt động của các cơ quan nhà nước, mà đồng thời phải thiết lập cơ chế giám sát quyền lực nhà nước đủ mạnh để bảo đảm mọi quyết định quản lý đều được đặt dưới sự kiểm tra, giám sát thường xuyên và hiệu quả. Theo nguyên tắc này, bất kỳ sự gia tăng nào về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt cũng phải đi kèm với việc tăng cường năng lực và các cơ chế giám sát, công khai, minh bạch cũng như trách nhiệm giải trình tương ứng. Điều này không chỉ phòng ngừa nguy cơ lạm quyền hoặc tùy tiện trong quá trình thực thi công vụ, mà còn góp phần bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý và hiệu quả của các quyết định quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế giám sát theo hướng kết hợp hài hòa giữa giám sát nhà nước và giám sát xã hội. Cùng với vai trò của các cơ quan có thẩm quyền trong kiểm tra, giám sát hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt, pháp luật cần tạo điều kiện để phát huy vai trò của các thiết chế đại diện, các tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức xã hội, cộng đồng doanh nghiệp và người dân trong quá trình theo dõi, phản biện và đánh giá hoạt động quản lý nhà nước của chính quyền. Đây là yêu cầu đặc biệt cần thiết trong bối cảnh các quyết định quản lý của chính quyền đô thị đặc biệt ngày càng có phạm vi tác động rộng, liên quan đến nhiều chủ thể và nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, xã hội; đặc biệt tại một trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội như Thành phố Hồ Chí Minh.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Thành phố đang hướng tới xây dựng mô hình đô thị đặc biệt có tính tự chủ cao, vận hành trên nền tảng chính quyền số, kinh tế số và quản trị đô thị thông minh. Điều này đặt ra yêu cầu về cơ chế giám sát đặt trong tổng thể để xây dựng nền quản trị đô thị hiện đại, lấy người dân làm trung tâm. Hoạt động giám sát không chỉ hướng tới phát hiện và xử lý vi phạm trong quản lý nhà nước của chính quyền đô thị hiện đại, mà phải góp phần nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, tăng cường tính minh bạch trong quá trình ra quyết định và củng cố trách nhiệm giải trình của các cơ quan công quyền. Chỉ khi quyền lực quản lý nhà nước được đặt dưới sự giám sát thường xuyên, thực chất và hiệu quả thì việc mở rộng quyền tự chủ cho chính quyền đô thị đặc biệt mới có thể phát huy đầy đủ ý nghĩa, bảo đảm yêu cầu kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Thứ ba, xác định rõ chủ thể, phạm vi và phương thức thực hiện trách nhiệm giải trình
Hệ thống pháp luật về chính quyền đô thị đặc biệt cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong thực hiện hoạt động quản lý nhà nước thông qua các cơ chế hợp tác công tư, xã hội hóa dịch vụ công hoặc các hình thức huy động sự tham gia của chủ thể ngoài khu vực công. Việc làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể không chỉ góp phần nâng cao tính minh bạch trong quá trình ra quyết định, mà còn tạo cơ sở cho việc xác định trách nhiệm pháp lý khi phát sinh các hậu quả bất lợi từ hoạt động quản lý nhà nước. Đây là yêu cầu quan trọng để tránh tình trạng chuyển giao thẩm quyền thực hiện nhưng không xác định rõ trách nhiệm giải trình, dẫn đến khoảng trống trách nhiệm hoặc đùn đẩy trách nhiệm khi phát sinh các hệ quả pháp lý, gây thiệt hại cho xã hội, ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của người dân cũng như mục tiêu phát triển chung của Thành phố.
Đồng thời, cần xây dựng quy định pháp luật về trách nhiệm giải trình phù hợp với đặc điểm của mô hình quản lý nhà nước của chính quyền đô thị hiện đại. Theo đó, trách nhiệm giải trình không chỉ được đặt ra đối với các quyết định hành chính riêng lẻ, mà cần được mở rộng đối với toàn bộ quá trình hoạch định, thực thi và đánh giá chính sách công. Các cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm giải thích đầy đủ cơ sở pháp lý, cơ sở thực tiễn, mục tiêu quản lý và kết quả thực hiện đối với các quyết định thuộc phạm vi quản lý; đồng thời chịu trách nhiệm về tính hiệu quả, tính minh bạch và các tác động phát sinh từ việc thực hiện các quyết định đó.
4. Kết luận
Bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là những nguyên tắc nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước của chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh mở rộng phân cấp, phân quyền và xây dựng mô hình chính quyền đô thị có tính tự chủ cao. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc gia tăng thẩm quyền quản lý nhà nước cho chính quyền đô thị đặc biệt, nếu không đi kèm với các cơ chế công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình tương xứng, sẽ tiềm ẩn nguy cơ tập trung quyền lực, suy giảm hiệu quả giám sát và làm phức tạp hóa việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm trong bối cảnh quản trị đô thị có sự tham gia của nhiều chủ thể ngoài khu vực công. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất ba nhóm giải pháp có mối quan hệ chặt chẽ với nhau: (1) Bảo đảm sự cân bằng giữa mở rộng quyền tự chủ và thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực tương ứng; (2) Tăng cường các cơ chế giám sát nhà nước và giám sát xã hội tương xứng với mức độ phân quyền, phân cấp được trao; (3) Xác định rõ chủ thể và phương thức thực hiện trách nhiệm giải trình, đặc biệt trong các mô hình hợp tác công tư và xã hội hóa dịch vụ công. Những giải pháp này cần được thể chế hóa đồng bộ trong quá trình hoàn thiện pháp luật về phát triển đô thị, làm cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xây dựng chính quyền đô thị đặc biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh theo hướng hiện đại, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm và đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới./.
—————————————-
Ngày nhận bài: 30/6/2026; Ngày phản biện: 02/7/2026; Ngày duyệt đăng: 25/8/2026
Email liên hệ: [email protected]
———————————————-
Tài liệu tham khảo
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 “về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”.
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 “về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới”.
Quốc hội (2026). Luật Phát triển đô thị.
(Tạp chí Khoa học Chính trị Số 06/2026)
