TS. Phạm Văn Giang
Học viện Chính trị khu vực III
Tóm tắt: Tự quản cộng đồng là phương thức quan trọng để Nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội, xây dựng Đảng và hệ thống chính trị ở cơ sở, tăng cường đồng thuận xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bảo đảm dân chủ gắn với kỷ cương, trật tự xã hội. Trên cơ sở quán triệt quan điểm của Đảng tại Đại hội lần thứ XIV về phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, bài viết phân tích vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Từ đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục phát huy vai trò của tự quản cộng đồng, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở trong bối cảnh mới.
Từ khóa: dân chủ ở cơ sở; Đại hội lần thứ XIV; tự quản cộng đồng
PROMOTING THE ROLE OF COMMUNITY SELF-GOVERNANCE IN IMPLEMENTING GRASSROOTS DEMOCRACY IN THE SPIRIT OF THE 14TH NATIONAL CONGRESS OF THE PARTY
Abstract: Community self-governance is an important mode through which people directly participate in social management, contribute to building the Party and the political system at the grassroots level, strengthen social consensus, consolidate the great national unity bloc, and ensure democracy in association with discipline and social order. Based on the Party’s viewpoints at the 14th National Congress on promoting the people’s mastery, this article analyzes the role of community self-governance in implementing grassroots democracy. On that basis, the article proposes several solutions to further promote the role of community self-governance, thereby improving the effectiveness of grassroots democracy implementation in the new context.
Keywords: grassroots democracy; 14th National Congress; community self-governance
1. Đặt vấn đề
Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, “tự quản” là “tự mình trông coi, quản lý với nhau công việc của mình, không cần ai điều khiển” (Viện Ngôn ngữ học, 2006, tr.1077); “cộng đồng” là “toàn thể những người cùng sống, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối trong sinh hoạt xã hội” (Viện Ngôn ngữ học, 2006, tr.212). Từ cách tiếp cận đó, có thể hiểu tự quản cộng đồng là quá trình các thành viên trong một cộng đồng dân cư tự tổ chức, tự thỏa thuận, cùng quản lý và điều hành các công việc chung trên cơ sở những quy tắc được cộng đồng thừa nhận, phù hợp với pháp luật, nhằm bảo đảm lợi ích chung, duy trì trật tự, ổn định và phát triển cộng đồng.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 quy định, “thực hiện dân chủ ở cơ sở” là “phương thức phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, để công dân, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động được thông tin, thể hiện ý chí, nguyện vọng, chính kiến của mình thông qua việc thảo luận, tham gia ý kiến, quyết định và kiểm tra, giám sát các vấn đề ở cơ sở theo quy định của Hiến pháp và pháp luật” (Quốc hội, 2022). Quy định này cho thấy, dân chủ ở cơ sở không chỉ là nguyên tắc tổ chức quyền lực, mà còn là phương thức để Nhân dân trực tiếp tham gia quản lý xã hội ở địa bàn cư trú, cơ quan, đơn vị và cộng đồng.
Giữa tự quản cộng đồng và thực hiện dân chủ ở cơ sở có mối quan hệ gắn bó hữu cơ. Tự quản cộng đồng là một hình thức thực hành dân chủ trực tiếp, thông qua đó Nhân dân tham gia bàn bạc, quyết định, tổ chức thực hiện, kiểm tra và giám sát các công việc liên quan đến lợi ích chung của cộng đồng. Ngược lại, dân chủ ở cơ sở là nền tảng pháp lý, chính trị và xã hội bảo đảm cho hoạt động tự quản cộng đồng được vận hành đúng định hướng, hiệu quả, bền vững, không tách rời kỷ cương, pháp luật và lợi ích quốc gia – dân tộc.
Từ Đại hội lần thứ VI đến nay, quan điểm của Đảng về phát huy dân chủ, mở rộng quyền làm chủ của Nhân dân và khuyến khích các hình thức tự quản trong cộng đồng dân cư ngày càng được bổ sung, phát triển. Tại Đại hội lần thứ XIII, tự quản cộng đồng được xác định rõ hơn như một phương thức quan trọng để Nhân dân tham gia quản lý xã hội. Đến Đại hội lần thứ XIV, quan điểm này tiếp tục được kế thừa và phát triển trong yêu cầu phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, hoàn thiện cơ chế dân chủ ở cơ sở, khuyến khích các mô hình quản trị cộng đồng sáng tạo, hiệu quả. Trong điều kiện triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc nghiên cứu, làm rõ vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết được thực hiện trên cơ sở phân tích các văn kiện của Đảng, trọng tâm là Văn kiện Đại hội lần thứ XIV, cùng các văn bản pháp luật liên quan trực tiếp đến thực hiện dân chủ ở cơ sở và hoạt động tự quản cộng đồng. Các phương pháp chủ yếu được sử dụng gồm: phương pháp lịch sử, logic, phân tích, tổng hợp. Trên cơ sở đó, bài viết làm rõ vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở, đồng thời đề xuất một số giải pháp phù hợp với bối cảnh phát triển mới.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở theo tinh thần Đại hội lần thứ XIV của Đảng
Đại hội lần thứ XIV tiếp tục khẳng định và phát triển quan điểm “dân là gốc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.120), coi Nhân dân là chủ thể của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trên tinh thần đó, Đảng ta nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực hiện dân chủ ở cơ sở; trong đó, “hoàn thiện đồng bộ cơ chế, chính sách, nâng cao hiệu quả hoạt động của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị – xã hội, các tổ chức xã hội, các tổ chức xã hội – nghề nghiệp, cộng đồng dân cư trong việc tham gia xây dựng Đảng và hệ thống chính trị, trong hoạt động ‘tự chủ – tự quản’ theo pháp luật” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.87). Đồng thời, Đảng yêu cầu “đổi mới tổ chức, nội dung và phương thức hoạt động, mở rộng, đa dạng hóa các hình thức vận động, tập hợp Nhân dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.287); “khuyến khích các mô hình, cách làm sáng tạo trong quản trị phát triển cộng đồng bền vững” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.108). Những định hướng đó cho thấy, phát huy tự quản cộng đồng là một phương thức quan trọng nhằm nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ ở cơ sở trong điều kiện mới.
Thứ nhất, tự quản cộng đồng là cơ chế trực tiếp hiện thực hóa quyền làm chủ của Nhân dân
Tổng kết thực tiễn đổi mới đất nước, Đảng ta khẳng định: “Đời sống dân chủ trong xã hội đã có nhiều tiến bộ, Nhân dân thực hiện quyền làm chủ, phát huy khả năng sáng tạo và bảo đảm đồng thuận trong xã hội” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.181). Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy ở một số nơi, việc “thực hành dân chủ ở cơ sở còn hình thức, quyền làm chủ của Nhân dân chưa hoàn toàn được tôn trọng và phát huy, trong một số lĩnh vực còn bị vi phạm” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.182-183).
Từ thực tiễn đó, Đại hội lần thứ XIV yêu cầu: “Xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách để thực hiện có hiệu quả quyền làm chủ của Nhân dân, thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở và phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.121). Đây là cơ sở chính trị quan trọng để mở rộng sự tham gia trực tiếp của người dân vào các hoạt động quản lý xã hội ở cơ sở. Trong đó, xây dựng và phát huy các thiết chế tự quản cộng đồng là giải pháp thiết thực nhằm cụ thể hóa phương châm thực hành dân chủ ngay từ địa bàn dân cư.
Trong đời sống xã hội Việt Nam, các cộng đồng dân cư như thôn, làng, bản, buôn, ấp, khu phố, tổ dân phố,… không chỉ là đơn vị cư trú, mà còn là không gian xã hội gắn kết các cá nhân thông qua quan hệ kinh tế, văn hóa, xã hội và truyền thống cộng đồng. Trong không gian đó, các thiết chế tự quản hình thành như một cơ chế trung gian giữa Nhà nước và xã hội, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia giải quyết các công việc chung. Thông qua các hình thức tự quản, người dân có thể bàn bạc, quyết định và tổ chức thực hiện các vấn đề liên quan đến phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở hạ tầng, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Chính quá trình tham gia trực tiếp ấy góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm công dân, tinh thần cộng đồng và năng lực làm chủ của Nhân dân ở cơ sở.
Thứ hai, tự quản cộng đồng góp phần tăng cường sự tham gia trực tiếp của Nhân dân trong xây dựng Đảng và hệ thống chính trị ở cơ sở.
Phát huy các hình thức tự quản trong cộng đồng dân cư không chỉ có ý nghĩa đối với thực hiện dân chủ trong đời sống xã hội, mà còn tạo điều kiện để Nhân dân tham gia tích cực vào quá trình xây dựng Đảng và hệ thống chính trị ở cơ sở, nhất là trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đại hội lần thứ XIV nhấn mạnh: “Phát huy vai trò của Nhân dân tham gia xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện. Thực hiện nguyên tắc Đảng gắn bó mật thiết với Nhân dân, phục vụ Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân về các quyết định của mình” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.121).
Trong thực tiễn, các mô hình tự quản cộng đồng là cầu nối quan trọng giữa Nhân dân với cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội ở cơ sở. Thông qua các cuộc họp cộng đồng dân cư, diễn đàn trao đổi, đối thoại giữa chính quyền với Nhân dân, hoạt động của Ban công tác mặt trận và các tổ chức đoàn thể tại khu dân cư, người dân có điều kiện bày tỏ ý kiến, phản ánh tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị những vấn đề liên quan đến đời sống kinh tế – xã hội ở địa phương.
Bên cạnh đó, các thiết chế tự quản còn góp phần nâng cao hiệu quả giám sát của Nhân dân đối với việc thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ở cơ sở. Thông qua sự tham gia của cộng đồng dân cư trong quá trình theo dõi, đánh giá và phản hồi về hiệu quả thực thi chính sách, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị được tăng cường. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở, mà còn củng cố mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa Đảng với Nhân dân.
Thứ ba, tự quản cộng đồng góp phần tăng cường đồng thuận xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc
Trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, tạo đồng thuận xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc luôn được Đảng ta xác định là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, vừa là nguồn lực, vừa là động lực quan trọng bảo đảm ổn định chính trị và phát triển bền vững. Đại hội lần thứ XIV của Đảng yêu cầu: “Thực hiện đại đoàn kết toàn dân tộc trên nền tảng của khối liên minh giữa giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích; bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc, giai cấp, tầng lớp xã hội và mỗi người dân trong tiếp cận cơ hội và thụ hưởng thành quả phát triển; nêu cao trách nhiệm của mỗi cá nhân, cộng đồng với quốc gia – dân tộc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.122).
Để hiện thực hóa yêu cầu đó trong đời sống xã hội, cần phát huy vai trò của cộng đồng dân cư và các hình thức tự quản ở cơ sở. Các thiết chế tự quản tạo môi trường để người dân cùng bàn bạc, trao đổi, thống nhất cách thức giải quyết những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống cộng đồng; đồng thời góp phần điều hòa quan hệ lợi ích, hạn chế mâu thuẫn phát sinh, củng cố sự đồng thuận trong tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách ở địa phương.
Các phong trào bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự, phát triển kinh tế hộ gia đình, hỗ trợ xóa đói giảm nghèo, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư… khi được tổ chức thông qua hương ước, quy ước theo Nghị định số 61/2023/NĐ-CP ngày 16/8/2023 của Chính phủ “về việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư đã tạo điều kiện để người dân cùng tham gia vào các hoạt động chung” (Chính phủ, 2023). Thông qua đó, các mối quan hệ xã hội trong cộng đồng được củng cố, tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau được phát huy, tạo nền tảng thuận lợi cho việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển ở địa phương.
Đặc biệt, ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, các thiết chế tự quản cộng đồng thường gắn liền với những yếu tố văn hóa – xã hội truyền thống. Thực tiễn khu vực Tây Nguyên cho thấy, già làng, người có uy tín giữ vai trò trung tâm trong đời sống cộng đồng, là “hạt nhân” của các thiết chế tự quản. Tại các địa phương ở Tây Nguyên, nhiều già làng trực tiếp chủ trì các cuộc họp buôn làng, vận động người dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đồng thời tham gia hòa giải mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cơ sở. Qua đó, tự quản cộng đồng góp phần quan trọng vào việc củng cố đoàn kết giữa các dân tộc, giữ gìn ổn định chính trị – xã hội ở địa bàn cơ sở.
Thứ tư, tự quản cộng đồng góp phần bảo đảm dân chủ gắn với kỷ cương, trật tự xã hội
Trong quản lý xã hội, phát huy dân chủ phải đi đôi với giữ vững kỷ cương và trật tự xã hội. Dân chủ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, gắn với trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức và cộng đồng đối với lợi ích chung. Nhận thức rõ điều đó, Đảng ta yêu cầu: “Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội… xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quyền làm chủ của Nhân dân, lợi dụng dân chủ chống phá Đảng, Nhà nước, làm mất ổn định chính trị – xã hội” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.122).
Trong bối cảnh đó, các hình thức tự quản ở cộng đồng dân cư có vai trò quan trọng trong việc gắn kết thực hành dân chủ với duy trì trật tự xã hội. Thông qua các thiết chế tự quản, người dân không chỉ tham gia thảo luận và quyết định các công việc chung, mà còn cùng xây dựng, thực hiện các quy tắc ứng xử phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội và truyền thống văn hóa của địa phương. Những quy tắc này thường được thể hiện dưới hình thức hương ước, quy ước cộng đồng, quy định chung của khu dân cư… Đây là công cụ quan trọng giúp điều chỉnh hành vi của các thành viên trong cộng đồng, duy trì nếp sống văn minh, củng cố kỷ cương xã hội và phòng ngừa mâu thuẫn trong đời sống hằng ngày.
Bên cạnh việc thiết lập các chuẩn mực xã hội, cơ chế tự quản cộng đồng còn tạo điều kiện để các thành viên giám sát lẫn nhau, qua đó, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và trách nhiệm xã hội của mỗi cá nhân. Khi người dân trực tiếp tham gia xây dựng và thực hiện các quy tắc chung, họ sẽ chủ động hơn trong việc chấp hành quy định, cùng nhau duy trì trật tự, kỷ cương trong cộng đồng. Điều này góp phần hình thành môi trường xã hội lành mạnh, trong đó các giá trị dân chủ được thực hiện gắn với ổn định và trật tự xã hội.
Ngoài ra, các thiết chế tự quản còn có vai trò phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời hành vi vi phạm pháp luật hoặc biểu hiện lợi dụng dân chủ để gây rối trật tự xã hội. Thông qua các tổ chức tự quản như tổ an ninh nhân dân, tổ hòa giải ở cơ sở, nhóm tự quản về an ninh trật tự, cộng đồng dân cư có thể chủ động phối hợp với chính quyền địa phương giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ khi mới phát sinh, góp phần hạn chế điểm nóng ở cơ sở.
3.2. Giải pháp phát huy vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở theo tinh thần Đại hội lần thứ XIV
Thứ nhất, nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền và Nhân dân về vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở
Trong bối cảnh sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu tăng cường sự tham gia trực tiếp của Nhân dân vào quản lý xã hội ở cơ sở ngày càng cấp thiết. Điều đó đòi hỏi các cấp ủy, chính quyền phải quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng tại Đại hội lần thứ XIV về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong quản lý phát triển xã hội ở cơ sở.
Các cấp ủy, chính quyền cần nhận thức đầy đủ rằng, tự quản cộng đồng không phải là sự thay thế chức năng quản lý của Nhà nước, mà là phương thức phát huy quyền làm chủ, năng lực tự tổ chức và trách nhiệm xã hội của Nhân dân trong khuôn khổ pháp luật. Do đó, cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến và tổ chức thực hiện hiệu quả Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, nhất là các quy định về quyền, trách nhiệm của Nhân dân trong tham gia bàn bạc, quyết định, kiểm tra, giám sát các vấn đề ở cơ sở.
Cùng với đó, cần tạo điều kiện để người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm trong xây dựng cộng đồng; qua đó, chủ động tham gia các hoạt động tự quản, góp phần nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách tạo điều kiện cho các thiết chế tự quản cộng đồng hoạt động hiệu quả
Thực tiễn cho thấy, một số quy định pháp luật liên quan đến vai trò của tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở còn bất cập. Chẳng hạn, theo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, Ban Thanh tra nhân dân ở xã, phường, thị trấn có số lượng thành viên tương ứng với số lượng thôn, tổ dân phố trên địa bàn, nhưng không ít hơn 05 người; thành viên Ban Thanh tra nhân dân được bầu từ thôn, tổ dân phố và không được là cán bộ, công chức cấp xã, người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố.
Việc thực hiện quy định này ở một số địa phương còn gặp khó khăn do nguồn nhân lực đáp ứng tiêu chí hạn chế. Những người được bầu vào Ban Thanh tra nhân dân tuy có uy tín trong cộng đồng nhưng không phải lúc nào cũng có đủ kinh nghiệm, chuyên môn trong lĩnh vực giám sát, nhất là đối với các vấn đề liên quan đến đầu tư, xây dựng cơ bản, quản lý ngân sách, đất đai. Điều đó ảnh hưởng đến hiệu quả giám sát các công trình, dự án tại địa phương.
Bên cạnh đó, việc bảo đảm điều kiện hoạt động cho các thiết chế giám sát của Nhân dân, trong đó có Ban Thanh tra nhân dân, ở một số nơi còn chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn. Cơ chế hỗ trợ về kinh phí, bồi dưỡng kỹ năng, cung cấp thông tin và phối hợp với chính quyền cơ sở cần tiếp tục được hoàn thiện để các thiết chế này thực hiện tốt hơn chức năng giám sát xã hội ở cơ sở.
Ngoài ra, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước theo Nghị định số 61/2023/NĐ-CP ở một số địa phương còn mang tính hình thức, chưa phát huy đầy đủ vai trò điều chỉnh hành vi xã hội trong cộng đồng.
Vì vậy, cần tiếp tục rà soát, bổ sung, hoàn thiện các quy định liên quan đến tổ chức và hoạt động của cộng đồng dân cư, bảo đảm đồng bộ, thống nhất, phù hợp với điều kiện thực tiễn. Cần nghiên cứu hoàn thiện các quy định của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 theo hướng linh hoạt hơn, đơn giản hóa cơ cấu tổ chức, nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát, đồng thời có cơ chế hỗ trợ về tài chính, chuyên môn để các thiết chế giám sát của Nhân dân phát huy vai trò thực chất. Đồng thời, cần khuyến khích việc xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước cộng đồng phù hợp với pháp luật và điều kiện cụ thể của từng địa phương, qua đó tạo khuôn khổ để cộng đồng chủ động tham gia quản lý, tổ chức đời sống xã hội và nâng cao hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Thứ ba, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội trong tổ chức, hỗ trợ các hoạt động tự quản ở cộng đồng
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội giữ vai trò nòng cốt trong tập hợp, vận động, hướng dẫn Nhân dân tham gia các hoạt động tự quản ở cơ sở. Vai trò này đã được xác lập trong các quy định của Đảng về giám sát, phản biện xã hội và nhiều văn bản pháp luật, như Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Trong thời gian tới, cần tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội thông qua các phong trào thi đua yêu nước, các cuộc vận động ở khu dân cư, các mô hình liên kết cộng đồng. Các tổ chức này cần làm tốt hơn vai trò định hướng, hỗ trợ, kết nối, hướng dẫn các mô hình tự quản cộng đồng hoạt động đúng pháp luật, phù hợp với điều kiện thực tiễn và đáp ứng nhu cầu của người dân.
Đồng thời, cần củng cố hoạt động của Ban công tác mặt trận, tổ hòa giải, tổ tự quản, tổ an ninh nhân dân và các mô hình tự quản khác ở khu dân cư; tăng cường phối hợp giữa Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, chính quyền cơ sở và cộng đồng dân cư trong nắm bắt tình hình, xử lý kiến nghị, phản ánh của Nhân dân. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở, củng cố sự gắn bó giữa Nhân dân với cấp ủy, chính quyền.
Thứ tư, phát huy vai trò của các chủ thể có uy tín trong cộng đồng trong tổ chức và điều hành các hoạt động tự quản
Trong cộng đồng dân cư, các cá nhân có uy tín, như trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, già làng, trưởng bản, chức sắc tôn giáo, người tiêu biểu trong cộng đồng có ảnh hưởng quan trọng đối với đời sống xã hội. Đây là lực lượng nòng cốt trong tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và tham gia quản lý xã hội ở địa phương. Vì vậy, cần tiếp tục thực hiện có hiệu quả Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg ngày 06/3/2018 của Thủ tướng Chính phủ “về tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số”.
Cần khuyến khích, tạo điều kiện để các chủ thể có uy tín tham gia tích cực vào quá trình tổ chức, điều hành, giám sát các hoạt động tự quản ở cộng đồng dân cư. Trong bối cảnh tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu đối với đội ngũ đứng đầu các đơn vị tự quản, như trưởng thôn, trưởng bản, tổ trưởng tổ dân phố, ngày càng cao; không chỉ dừng lại ở uy tín cá nhân, mà còn đòi hỏi năng lực tổ chức, điều hành, kỹ năng vận động quần chúng và khả năng phối hợp hiệu quả với chính quyền cấp cơ sở.
Do đó, chính quyền địa phương cần xây dựng, triển khai các chương trình đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên nhằm nâng cao trình độ, kỹ năng quản lý, kỹ năng vận động Nhân dân, kỹ năng tổ chức, điều hành các mô hình tự quản cho đội ngũ này. Đồng thời, cần có cơ chế động viên, tôn vinh, bảo vệ và hỗ trợ phù hợp để họ phát huy vai trò nòng cốt trong cộng đồng.
Thứ năm, tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới phương thức tổ chức hoạt động tự quản cộng đồng
Một trong những điểm mới, nổi bật của Đại hội lần XIV là yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng dựa vào khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong bối cảnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin vào tổ chức và vận hành các hoạt động tự quản cộng đồng là xu hướng cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản trị xã hội ở cơ sở, đồng thời mở rộng không gian và phương thức thực hiện dân chủ của Nhân dân.
Các địa phương xây dựng kênh thông tin, diễn đàn trực tuyến, nền tảng tương tác giữa chính quyền và người dân nhằm tạo điều kiện để Nhân dân đóng góp ý kiến, phản ánh vấn đề của cộng đồng một cách thuận lợi, kịp thời. Thực tế cho thấy, tại một số địa phương ở khu vực miền Trung – Tây Nguyên, việc xây dựng các nhóm Zalo, Facebook theo thôn, tổ dân phố với sự tham gia của đại diện chính quyền, Ban công tác mặt trận và người dân đã phát huy hiệu quả nhất định. Thông qua các kênh này, người dân có thể phản ánh kịp thời các vấn đề như ô nhiễm môi trường, vi phạm trật tự xây dựng, an ninh trật tự; đồng thời tham gia góp ý đối với công việc chung của cộng đồng. Chính quyền cơ sở cũng có điều kiện cung cấp thông tin về chủ trương, chính sách, kế hoạch phát triển, qua đó tăng cường tính công khai, minh bạch.
Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ trong tự quản cộng đồng cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật, gắn với bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng ngừa tin giả, thông tin sai lệch và các biểu hiện lợi dụng không gian mạng để gây mất ổn định ở cơ sở. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và điều kiện bảo đảm để duy trì, phát triển, nhân rộng các mô hình ứng dụng công nghệ trong tự quản cộng đồng; qua đó, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong thực hiện dân chủ ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.
4. Kết luận
Phát huy vai trò tự quản cộng đồng trong thực hiện dân chủ ở cơ sở là yêu cầu quan trọng trong điều kiện phát triển mới. Theo tinh thần Đại hội lần thứ XIV của Đảng, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, đa dạng hóa các hình thức để Nhân dân tham gia quản lý xã hội là một nội dung quan trọng trong phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và nâng cao hiệu quả quản trị ở cơ sở. Trong đó, tự quản cộng đồng là phương thức trực tiếp, thiết thực để Nhân dân tham gia bàn bạc, quyết định, tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát các công việc liên quan đến đời sống cộng đồng.
Trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc phát huy vai trò của các thiết chế tự quản cộng đồng càng có ý nghĩa quan trọng. Để tự quản cộng đồng thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ ở cơ sở, cần triển khai đồng bộ các giải pháp: nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền và Nhân dân; hoàn thiện cơ chế, chính sách; phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội và các chủ thể có uy tín trong cộng đồng; đổi mới phương thức tổ chức hoạt động; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ gắn với bảo đảm kỷ cương, pháp luật. Thực hiện tốt các giải pháp đó sẽ góp phần phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, củng cố đồng thuận xã hội, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nâng cao hiệu quả quản trị ở cơ sở trong giai đoạn phát triển mới./.
Ngày nhận bài: 12/3/2026; ngày thẩm định: 16/3/2026; ngày duyệt đăng: 27/4/2026
Email liên hệ: [email protected]
——————————————
Tài liệu tham khảo
Chính phủ (2023). Nghị định số 61/2023/NĐ-CP ngày 16/8/2023 về xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư. https://vanban.chinhphu.vn
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026b). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Quốc hội (2022). Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Thủ tướng Chính phủ (2018). Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg ngày 06/3/2018 về tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số. https://vanban.chinhphu.vn
Viện Ngôn ngữ học (2006). Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên). Nxb Đà Nẵng.
(Tạp chí Khoa học Chính trị số 3/2026)
